Wetenschap

Het literaire personage Reynaert de vos is 859 jaar oud. De vos kreeg zijn naam voor het eerst in de Gentse, Latijnse Ysengrimus. Reynaert is het bekendst uit het meesterwerk van onze (Middelnederlandse) literatuur: Van den vos Reynaerde (of Reynaert I), geschreven kort na 1250, wellicht door de Gentse lekenbroeder Willem van Boudelo (een cisterciënzerabdij in het Wase Stekene). In dit verhaal wordt de vos voor het hof van koning Nobel de leeuw gedaagd. Reynaert verschijnt na mislukte bodetochten van Bruun de beer en Tibeert de kater uiteindelijk voor de koning, maar zal door een meesterlijk leugenverhaal over een staatsgreep en een grote schat toch kunnen ontsnappen. Hij laat de gevestigde orde in chaos achter.

Na 1375 bewerkte een anonieme auteur het verhaal en verdubbelde hij de lengte ervan. Deze West-Vlaamse Reynaerts historie (of Reynaert II) mondt opnieuw uit in een triomf van de vos, deze keer na een tweegevecht op leven en dood met Isegrim de wolf. Reynaert wordt als raadsman van de koning aangesteld. De schalk of slechte raadgever is heer en meester in de hofgemeenschap. Reynaert II was tot in de romantiek bekend en vormde de basis van Duitse en Engelse bewerkingen, waardoor het verhaal in heel Europa bekend geraakte, met Goethe als beroemdste bewerker. Ook in de zeventiende eeuw was het vossenverhaal bekend. De vos past zich immers als een kameleon aan elke tijd aan. De Reynaert is de spiegel van alle tijden.

In 1569 werd Reynaert de Vos op de index van verboden boeken geplaatst, waardoor de drukker van deze Index, Christoffel Plantijn, de 950 exemplaren van zijn eigen, voor de Latijnse school bestemde druk moest vernietigen. Na deze boekverbranding moest elk Reynaertdrukje een kerkelijke goedkeuring of approbatie krijgen. Religieuze en scabreuze verwijzingen werden geschrapt of gewijzigd om de katholieke censoren ter wille te zijn.

Het hier getoonde Reynaertexemplaar werd tussen 1695 en 1713 gedrukt door Hieronymus V Verdussen, op de Antwerpse Grote Markt. De illustraties waren al in 1651 ontworpen voor de luxueuze rijmdruk ’t Vonnis der dieren, over Reynaert den Vos, oft Spiegel der Archlistigcheyt van de Antwerpse notaris Segher van Dort. De ontwerper van de prenten, Erasmus Quellinus II of Quellijn de Jongere (1607–1678), was een leerling en medewerker van Rubens. Hij was actief als portret- en historieschilder, meester in de filosofie, dichter en lid van de rederijkerskamer De Violiere. Na de dood van Rubens werd hij de officiële stadsschilder van Antwerpen. Jan Christoffel Jegher (1618–1666), die vaak voor de Moretussen en voor Rubens werkte, was de houtbloksnijder en etser.

Het Reynaertverhaal werd in de zestiende en zeventiende eeuw in de Nederlanden wellicht meer dan veertig keer gedrukt. In het Zuiden waren de teksten sterker gecastigeerd (‘gekuist’) dan in het Noorden en daardoor slechts een waterig afkooksel van de stevige kost die de middeleeuwers geserveerd kregen. We illustreren dit met een passage uit het tweegevecht. Rein laat zich als voorbereiding op de strijd kaalscheren en met vet insmeren. Hij slaat zijn bepiste staart op de kop van de wolf, strooit hem letterlijk zand in de ogen en krabt hem een oog uit. Toch dreigt hij te verliezen wanneer hij onder Isegrim terecht komt. Vleien helpt niet meer. Reynaert knijpt daarop Isegrim in het kruis, waardoor de wolf bloed spuwt en het bewustzijn verliest. In de niet-gecensureerde MiddelNederlandse tekst wordt de wolf ongenadig in het kruis getast. In de moderne vertaling van Arjan van Nimwegen luidt het:

Terwijl Isegrim zo tegen hem praatte, stak hij zijn andere hand naar beneden tot onder tussen zijn benen, greep hem op het juiste moment vast bij zijn kloten en kneep hem zo hard dat hij wel luid moest briesen en janken. Toen trok Reinaert zijn hand, die nog in zijn muil stak, eruit. Isegrim had zoveel pijn doordat Reinaert zo aan hem trok dat hij van ellende bloed spuwde en hij van narigheid ook zijn stront van achteren liet lopen.

Bij Verdussen, na de goedkeuring van de kerkelijke censor:

De wijle Isegrim soo vee snaterens hadde / stack Reynaert propelijck sijnen poodt onder Isegrims buyck / ende greep hem daer / ende neep hem soo seer / dat hy hem van pijne dede bloedt spouwen.

De zeventiende-eeuwse Reynaertboekjes fungeerden als ‘leerboekjes’ vol wijze lessen, zoals het in de wervende ondertitel van het drukje uit 1700 duidelijk wordt gemaakt: In het welck door Coninck lion ende sijne Heeren, de schalckheydt van Reynaert den Vos wort ondersocht ende gheoordeelt. ’t Verhael seer ghenuchelijck / ende profijtighe Morale Bedietselen mede-brenghende. Het boek is geschreven om ‘groote leeringhen’ in te vinden (Voor-reden). Zoals zijn middeleeuwse alter ego is Reynaert een schurk en een hypocriet, maar hij wordt ook geloofd om zijn intellectuele capaciteiten. Het verhaal is een soort fabel met praktische morele levenslessen voor de ‘Jonckheyt’: hoe kan men zich wapenen tegen bedriegers en leugenaars, hoe moet men list met list bekampen, hoe moet men zijn verlangens en hebzucht beheersen? Het was bedoeld om een burgerlijk, goed opgeleid, jeugdig publiek te onderrichten. De term ‘volksboek’ is daarom discutabel.

De verdere geschiedenis van dit Antwerpse exemplaar is uitzonderlijk goed gedocumenteerd door gebruikssporen en eigendomskenmerken. Waar school-, lees- en volksboekjes meestal stukgelezen werden, legde dit exemplaar een internationaal bibliofiel parcours af. Het behoorde achtereenvolgens toe aan een zekere ‘Mr. [William] Young’, aan de Engelse bibliofiel James Ames en aan de Gentse filoloog Constant-Philippe Serrure. Op 23 oktober 1873 kwam het kleinood in het bezit van de Antwerpse Stadsbibliotheek, die nog een tweede, identieke Verdussendruk bezit. Van een derde exemplaar (Universiteitsbibliotheek Amsterdam) werd in 1988 een facsimile gedrukt, waardoor dit boekje momenteel voor een ruim publiek beschikbaar is.

Rik van Daele

Lit.: J.D. Janssens, R. van Daele, Reinaerts streken. Van 2000 voor tot 2000 na Christus, Leuven, 2001; H. Menke, Bibliotheca Reinardiana. Teil I: Die europäischen Reineke-Fuchs-Drucke bis zum Jahre 1800, Stuttgart, 1992; E. Verzandvoort, P. Wackers, Reynaert den Vos oft Der Dieren Oordeel. Facsimile van het rond 1700 in de drukkerij van Hieronymus Verdussen vervaardigde volksboek, Antwerpen/Apeldoorn, 1988.

Reynaert den vos oft Der dieren oordeel
Antwerpen, Hieronymus V Verdussen, [c.1700]
Exemplaar: Antwerpen, Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience, C 14464:ex.I