Wetenschap

Een boekje over de tijd. Misschien is dat nog wel de beste manier om het veelzijdige karakter van de almanak samen te vatten. De basis van de almanak was de jaarkalender: naast de heiligendagen werden hier onder meer astronomische observaties (bijvoorbeeld de maankwartieren) en medische instructies opgenomen. De stand van de planeten bepaalde immers wanneer medische handelingen – zoals aderlaten, purgeren en de inname van medicatie – het best uitgevoerd konden worden.

Daarnaast bevatten almanakken een wisselend aantal nevenrubrieken. Zo kon de lezer er praktische informatie vinden over jaarmarkten, kermissen, de watergetijden, postdiensten en wisselkoersen. Een vast onderdeel van de almanak was de prognosticatie. Zoals de naam doet vermoeden, werden hier algemene uitspraken gedaan over het komende jaar. De voorspellingen betroffen het weer en ziekte, maar ook economie en politiek kwamen aan bod. Het verleden had eveneens een plaats in de almanak: de kroniek gaf een overzicht van de belangrijkste historische gebeurtenissen vanaf het begin van de jaartelling. Ten slotte was er ook plaats voor vermaaksliteratuur zoals liedjes en verhalen.

Almanakken kunnen gerust tot het meest verspreide drukwerk uit het ancien régime gerekend worden. De prijs vormde voor weinig sociale groepen een beperking en de almanak vond zijn publiek in alle lagen van de bevolking. Voor personen in commerciële beroepen of openbare functies was het bezit van een almanak gewoon een noodzaak. Dit product, dat bovendien elk jaar opnieuw gekocht moest worden, was voor vele drukkers en boekverkopers van groot economisch belang. Allen wilden ze in deze markt een belangrijke rol spelen en brachten ze hun eigen almanak uit. Het gevarieerde aanbod leidde vaak tot zware concurrentie tussen de verkopers.

Deze almanak voor het jaar 1683 is uitgegeven door de Brugse drukker Joos vander Meulen, een van de belangrijkste Brugse almanakdrukkers van zijn tijd. De titel en inhoud van het werk geven aan dat Vander Meulen niet alleen Bruggelingen als potentiële kopers zag, maar ook de inwoners uit de brede regio tot zijn doelpubliek rekende. De kroniek in de Vlaemschen tydt-wyser was immers opgevat als een geschiedenis van de graven van Vlaanderen. Dit biografisch overzicht werd in episodes gepubliceerd: elk jaar werd een deel van de geschiedenis verteld.

Naast de levensbeschrijving van Diederik van de Elzas (gestorven in 1168) kon een lezer in deze uitgebreide almanak te weten komen dat 15 maart of Sint-Longinusdag een goede dag was om te aderlaten ter hoogte van de nieren; dat voor 27 oktober 1683 regenachtig en winderig weer werd voorspeld; dat de jaarmarkt van Ninove plaatsvond op 14 september; dat de stadsklok in Brugge in de zomer om kwart na vijf ’s morgens en om zeven uur ’s avonds werd geluid; dat vanuit Brugge op maandag- en woensdagmiddag een postbode naar Mechelen vertrok en dat peterselie in februari gezaaid moest worden. Kortom, dit onooglijke boekje bood de eigentijdse lezer een chronologisch houvast: het hielp hem zijn dagelijkse bezigheden te organiseren, en het ordende heden, verleden en toekomst.

Stijn van Rossem

Lit.: J. Salman, Populair drukwerk in de Gouden Eeuw: de almanak als lectuur en handelswaar, Zutphen, 1999; St. van Rossem, ‘Drukkersbelangen en politiek verlangen. Hieronymus ii Verdussen en de controle op de productie van almanakken in Antwerpen, 1626–1642’, in: De Gulden Passer, 83 (2005), pp. 175-199; L. Vandamme, red., Elke dag wijzer. Brugse almanakken van de 16de tot de 19de eeuw, Brugge, 2006.

Junius de Pré, Oprechten Vlaemschen tydt-wyser ofte Almanach voor het jaer ons Heeren M.DC.LXXXIII. ghemaeckt ende ghecalculeert op den meridiaen van Brugghe
Brugge, Joos vander Meulen, [1682]
Exemplaar: Brugge, Openbare Bibliotheek, B 226